مکانیزم عرضه در بورس کالا؛ عرضه ساعتی، پلهای و رقابتی
فهرست مطالب
در بورس کالا سه شیوه اصلی عرضه وجود دارد: رقابتی، پلهای و ساعتی. شناخت تفاوت این سه شیوه و رعایت ترتیب گام‌های ثبت سفارش — از مطالعه اطلاعیه عرضه تا تسویه و تحویل — شرط شرکت درست در بازار کالاست.
سه شیوه عرضه در یک نگاه
| شیوه | سازوکار | نکته کلیدی برای معامله‌گر |
|---|---|---|
| رقابتی | سفارش‌های خرید و فروش به‌صورت پیوسته تطبیق مییابند؛ قیمت در لحظه از برخورد بهترین سفارشها ساخته میشود | مناسب کالاهای پرمعامله؛ سرعت تصمیم مهم است |
| پلهای | قیمت از سطح پایه در پلههای تعریف‌شده جابهجا میشود تا کل عرضه پوشیده شود؛ قیمت پایانی بهطور معمول برای همه خریداران یکسان است | گام و سقف پله‌ها در اطلاعیه عرضه اعلام میشود |
| ساعتی | عرضه در بازه زمانی مشخصی از جلسه معاملاتی با قیمت پایه انجام میشود | برای خریداران صنعتی با برنامه منظم مناسب‌تر است |
در ادبیات CFA Level I درباره ساختار بازارها، سازوکارهای مزایده‌ای و معامله پیوسته دو الگوی اصلی شکل‌گیری قیمت معرفی می‌شوند؛ بورس کالا بسته به نوع کالا و شرایط عرضه از هر دو الگو استفاده می‌کند. قواعد دقیق هر عرضه — گام پله، دامنه مجاز قیمت و نحوه تخصیص — در دستورالعمل بورس و اطلاعیه همان عرضه میآید و می‌تواند متفاوت باشد؛ این مقاله منطق کلی را توضیح می‌دهد.
گام‌های شرکت در یک عرضه کالایی
- مطالعه اطلاعیه عرضه: مشخصات کالا، استاندارد کیفی، حجم، قیمت پایه، شیوه عرضه و بازه تحویل را از سایت رسمی بورس کالا بخوانید؛ این اطلاعیه قرارداد شماست.
- آماده‌سازی حساب: کد معاملاتی معتبر از کارگزاری دارای مجوز معاملات کالا داشته باشید؛ برخی کالاها و شیوه‌ها شرایط خاصی برای معامله‌گران تعیین می‌کنند.
- تامین منابع مالی: وجه کامل یا حاشیه امنیت طبق اطلاعیه را از قبل در حساب و سامانه کارگزاری آماده کنید؛ سفارش بدون پشتوانه مالی قابل قبول نیست.
- ثبت سفارش در بازه عرضه: حجم و قیمت را طبق شیوه عرضه وارد کنید؛ در عرضه پلهای معمولاً قیمت حداکثری قابل پرداخت ثبت میشود.
- پیگیری معامله و تسویه: پس از قطعی شدن معامله، وجوه و اسناد طبق سازوکار بورس تسویه و کالا در بازه اعلام‌شده تحویل میشود.
مثال کارشده؛ یک عرضه پلهای
فرض نمادین: عرضه ۱۰۰ تن مس کاتدی با قیمت پایه ۹۸۰٬۰۰۰ ریال به ازای هر کیلوگرم و شیوه پلهای. خریداران سفارش‌های خود را با قیمت حداکثری ثبت می‌کنند و سامانه قیمت را از پایه به بالا حرکت می‌دهد تا عرضه پوشیده شود:
| پله | قیمت (ریال به ازای هر کیلوگرم) | تقاضای تجمعی | وضعیت |
|---|---|---|---|
| ۱ | ۹۸۰٬۰۰۰ | ۴۰ تن | عرضه همچنان باز است |
| ۲ | ۹۹۰٬۰۰۰ | ۱۰۰ تن | پوشش کامل؛ عرضه بسته میشود |
قیمت پایانی ۹۹۰٬۰۰۰ ریال است و بهطور معمول همه ۱۰۰ تن با همین قیمت معامله می‌شوند؛ خریداری که ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال ثبت کرده بود نیز با قیمت نهایی ۹۹۰٬۰۰۰ ریال تسویه می‌کند، نه با قیمت پیشنهادی خودش. ارزش کل معامله میشود ۱۰۰٬۰۰۰ کیلوگرم ضربدر ۹۹۰٬۰۰۰ ریال، یعنی ۹۹ میلیارد ریال. نحوه دقیق تخصیص در صورت تقاضای بیشتر از عرضه در اطلاعیه و دستورالعمل میآید و اولویت زمانی و حجمی می‌تواند در آن نقش داشته باشد.
تسویه و تحویل؛ آنچه بعد از معامله می‌گذرد
پس از قطعی معامله، تسویه مالی از طریق سازوکار رسمی بورس انجام میشود و تحویل کالا با رسید انبار و گواهی کیفیت در بازه‌ای که اطلاعیه مشخص کرده صورت می‌گیرد. اگر قصد تحویل گرفتن ندارید، خروج شما از معامله به معرض‌های بعدی و نقدشوندگی آن کالا وابسته است؛ این نکته را قبل از سفارش، نه بعد از آن، بسنجید.
هزینه حمل از انبار تا مقصد و هزینه انبارش را پیش از ثبت سفارش به قیمت تابلو اضافه کنید؛ قیمت پایانی عرضه به‌تنهایی هزینه تمام‌شده شما نیست و در کالاهای سنگین این اختلاف قابل توجه است.
خطاهای رایج معامله‌گران تازه‌وارد
- ثبت سفارش بدون خواندن بازه تحویل و مشخصات کیفی اطلاعیه عرضه.
- اشتباه گرفتن قیمت پایه با قیمت پایانی؛ قیمت پایه فقط نقطه شروع است.
- تامین نکردن به‌موقع وجه یا حاشیه امنیت و به خطر افتادن معامله.
- نادیده گرفتن هزینه‌های جانبی حمل، انبارش و آزمون کیفیت.
- سپردن تصمیم به پیام‌های غیررسمی به‌جای اطلاعیه رسمی بورس کالا.
معامله کالا تعهد واقعی خرید، پرداخت و تحویل دارد؛ بی‌توجهی به تعهدات مالی و مهلت‌ها می‌تواند به زیان مالی و از دست رفتن معامله منجر شود. ریسک‌های اختصاصی این بازار را در مقاله ریسک‌های خاص بورس کالا بخوانید.
جمع‌بندی
انتخاب درست بین عرضه رقابتی، پلهای و ساعتی از شناخت کالا و هدف معامله شروع میشود: مصرف‌کننده صنعتی معمولاً ساعتی و پلهای را برای برنامه‌ریزی خرید می‌پسندد و معامله‌گر فعال در عرضه‌های پرمعامله با سازوکار رقابتی راحت‌تر است. مسیر پیشنهادی: ابتدا بورس کالا چیست؟ و کشف قیمت در بورس کالا را بخوانید و پس از این مقاله، پیش از اولین سفارش سراغ مدیریت ریسک کالایی بروید؛ لازمه فنی این مسیر هم داشتن کد معاملاتی فعال است که در مقاله ثبت‌نام سجام توضیح داده شده است.
پرسش‌های پرتکرار
فرق عرضه رقابتی و پلهای چیست؟
در رقابتی سفارشها پیوسته تطبیق مییابند و قیمت لحظهای ساخته میشود؛ در پلهای قیمت از پایه در پلههای مشخص جابهجا میشود تا عرضه پوشیده و قیمت پایانی یکسان شود.
عرضه ساعتی برای چه کسانی مناسب است؟
برای خریداران صنعتی با برنامه خرید منظم که میخواهند در بازه زمانی مشخص جلسه، خوراک خود را بر اساس قیمت پایه عرضه خریداری کنند.
پیش از ثبت سفارش در بورس کالا چه چیزی را بخوانم؟
اطلاعیه رسمی عرضه: مشخصات کیفی، حجم، قیمت پایه، شیوه عرضه، بازه تحویل و هزینه‌های جانبی مانند حمل و انبارش.
اگر قیمت پیشنهادی من بالاتر از قیمت نهایی باشد چه میشود؟
در شیوه پلهای بهطور معمول با قیمت پایانی تسویه میشوید، نه قیمت پیشنهادی؛ نحوه دقیق تخصیص در اطلاعیه و دستورالعمل همان عرضه میآید.
موجودیت‌های مرتبط
منابع و مراجع
داده‌ها و تعاریف این مقاله از کانال‌های رسمی زیر مستند شده است.
به این مقاله چه امتیازی می‌دهید؟
مقالات بعدی این ستون
بورس چیست؟ راهنمای کامل برای شروع
بورس چیست و چگونه کار می‌کند؟ تعریف ساده، اجزای بازار، سود و ریسک و مسیر شروع سرمایه‌گذاری؛ راهنمای مبتنی بر منابع رسمی بورس ایران.
مطالعه مقاله ←
بازار سرمایه چیست و چه بخش‌هایی دارد؟
بازار سرمایه چیست و چه بخش‌هایی دارد؟ نقش تأمین مالی، بازار اولیه و ثانویه، بازار بدهی و سهام و تفاوت آن با بازار پول، به زبان ساده.
مطالعه مقاله ←این مطلب صرفاً جنبه آموزشی دارد و توصیه خرید یا فروش هیچ اوراق بهاداری نیست. تصمیم‌های سرمایه‌گذاری را با بررسی شرایط شخصی و در صورت نیاز با مشاور رسمی دارای مجوز بگیرید.