فهرست مطالب
قرارداد آتی توافقی استاندارد است که در آن فروشنده متعهد میشود در تاریخ سررسید، دارایی مبنایی را با قیمتِ توافقشده امروز به خریدار بدهد — و هر دو طرف این تعهد را جدی می‌پذیرند. برای همین به آن «تعهد دوطرفه» می‌گویند: خریدار متعهد به خرید است و فروشنده متعهد به فروش، فارغ از اینکه قیمت بازار در سررسید کجاست.
منطق قرارداد آتی: تعهد خرید و فروش
تفاوت آتی با خرید عادی این است: در خرید عادی، پول و کالا همین حالا جابه‌جا میشود؛ در آتی، فقط «توافق» امروز انجام میشود و جابهجایی در سررسید است. مثلاً در قرارداد آتی سکه، شما امروز قیمت خرید سکه‌ای را که سه ماه دیگر تحویل می‌گیرید، تعیین می‌کنید. اگر قیمت سکه برود بالا، قرارداد شما سود میکند؛ اگر پایین بیاید، ضرر — و همین دوطرفه بودن، هسته ریسک آتی است.
اجزای قرارداد: دارایی مبنایی، سررسید، حجم
| جزء | مثال در آتی سکه | چرا مهم است؟ |
|---|---|---|
| دارایی مبنایی | سکه بهار آزادی امامی | تعیین‌کننده رفتار قیمتی قرارداد |
| اندازه قرارداد | مثلاً هر قرارداد معادل تعداد مشخصی سکه | حجم موقعیت شما را استاندارد میکند |
| سررسید | ماه‌های مشخص آینده (نزدیک/دور) | افق توافق؛ قراردادهای سررسید متفاوت قیمت متفاوت دارند |
| قیمت توافقشده | قیمت معامله‌شده در تابلو | نقطه سنجش سود/زیان در طول عمر قرارداد |
پوزیشن خرید و فروش
پوزیشن خرید (Long) یعنی طرف متعهد به خرید — از رشد قیمت سود می‌برد. پوزیشن فروش (Short) یعنی طرف متعهد به فروش — از افت قیمت سود می‌برد. همین ویژگی، آتی را برای پوشش ریسک ارزشمند میکند: تولیدکننده‌ای که از افت قیمت می‌ترسد، پوزیشن فروش می‌گیرد و مصرف‌کننده‌ای که از گرانی می‌ترسد، پوزیشن خرید.
مارجین و تسویه روزانه
برای تضمین تعهد، هر طرف بخشی از ارزش قرارداد را به‌عنوان «مارجین اولیه» نزد بورس میگذارد. هر روز، سود و زیان موقعیت بر اساس قیمت تسویه روز محاسبه و از/به حساب شما اعمال میشود («تسویه روزانه»). اگر زیان حساب شما از حد مشخصی عبور کند، «کال مارجین» اعلام میشود و باید وجه تازه واریز کنید؛ در غیر این صورت، موقعیت به‌صورت اجباری بسته میشود.
با مارجینی که شاید چند درصد ارزش قرارداد باشد، ریسک کامل تغییرات قیمت کل قرارداد را می‌پذیرید. یک حرکت ده‌درصدی قیمت مبنایی می‌تواند بخش بزرگی از حساب شما را ببلعد. قواعد مدیریت ریسک — مخصوصاً تعیین حجم پوزیشن و حد ضرر — در این بازار غیرقابل مذاکره است.
مثال عددی ساده (نمایشی)
فرض کنید آتی سکه‌ای را با قیمت ۵۰ میلیون تومان برای سررسید سه ماه بعد می‌خرید و مارجین اولیه ۱۰ میلیون تومان است. در سررسید: اگر سکه ۵۵ میلیون باشد، ۵ میلیون سود کرده‌اید (۵۰٪ مارجین!)؛ اگر ۴۵ میلیون باشد، ۵ میلیون ضرر. توجه کنید که سود/زیان بر مبنای کل ارزش قرارداد است، نه فقط مارجین — این دقیقاً معنای اهرم است.
کاربرد: هجینگ و کشف قیمت
برای فروشنده طلای آب‌شده که سه ماه دیگر محصول تحویل می‌دهد، فروش آتی یعنی قفل‌کردن قیمت فروش امروز؛ برای کارخانه‌ای که سوخت می‌خرد، خرید آتی یعنی تثبیت هزینه. از سوی دیگر، قیمت قراردادهای آتی، «انتظار بازار از آینده» را نشان می‌دهد و همین داده برای همه — از سیاست‌گذار تا سرمایه‌گذار — اطلاعاتی ارزشمند است.
ریسک‌های آتی
- ریسک اهرم: زیان می‌تواند سریع و بزرگ باشد؛ اندازه پوزیشن را بر اساس تحمل زیان تعیین کنید، نه حداکثر مجاز.
- کال مارجین: برنامه نقدینگی برای روزهای زیان داشته باشید.
- ریسک سررسید: قرارداد عمری دارد؛ نگهداری بلندمدت نیاز به تعویض (رول‌آور) قرارداد دارد.
- نقدشوندگی: قراردادهای سررسید نزدیک معمولاً پرمعامله‌ترند؛ سررسیدهای دور ممکن است کم‌عمق باشند.
جمع‌بندی
آتی، قرارداد تعهدی برای معامله آینده یک دارایی مبنایی است؛ ابزاری عالی برای پوشش ریسک و شفاف‌سازی انتظارات بازار — و هم‌زمان خطرناک برای کسی که اهرم را نمی‌شناسد. گام بعدی یادگیری: اختیار معامله چیست؟ که همان موقعیت را با «حق بدون تعهد» می‌دهد، و مرور مشتقات چیست؟ اگر مبانی برایتان تازه است.
پرسش‌های پرتکرار
فرق آتی با معامله نقدی چیست؟
در نقدی، جابهجایی پول و دارایی فوری است؛ در آتی فقط توافق امروز است و تحویل و تسویه در سررسید انجام میشود.
مارجین چیست؟
ودیعهای که هر طرف نزد بورس میگذارد تا تعهدش را تضمین کند؛ معمولاً بخش کوچکی از ارزش کل قرارداد — ریشه اهرم.
تسویه روزانه یعنی چه؟
هر روز سود و زیان موقعیت شما بر اساس قیمت تسویه محاسبه و از/به حساب‌تان اعمال میشود.
اگر حسابم برای پوشش زیان کافی نباشد؟
کال مارجین اعلام میشود؛ بدون واریز بهموقع، کارگزاری موقعیت را اجباراً میبندد و زیان تحقق مییابد.
آتی سکه چگونه کار میکند؟
مبنای قرارداد سکه امامی است؛ با قیمت توافقشده برای سررسید مشخص، و تسویه طبق قواعد بورس کالا انجام میشود.
موجودیت‌های مرتبط
منابع و مراجع
داده‌ها و تعاریف این مقاله از کانال‌های رسمی زیر مستند شده است.
مقالات بعدی این ستون
بورس چیست؟ راهنمای کامل برای شروع
بورس چیست و چگونه کار میکند؟ تعریف ساده، اجزای بازار، سود و ریسک و مسیر شروع سرمایه‌گذاری؛ راهنمای مبتنی بر منابع رسمی بورس ایران.
ادامه مطلب ←
بازار سرمایه چیست و چه بخش‌هایی دارد؟
بازار سرمایه چیست و چه بخش‌هایی دارد؟ نقش تأمین مالی، بازار اولیه و ثانویه، بازار بدهی و سهام و تفاوت آن با بازار پول، به زبان ساده.
ادامه مطلب ←این مطلب صرفاً جنبه آموزشی دارد و توصیه خرید یا فروش هیچ اوراق بهاداری نیست. تصمیم‌های سرمایه‌گذاری را با بررسی شرایط شخصی و در صورت نیاز با مشاور رسمی دارای مجوز بگیرید.