ارزش در معرض ریسک (VaR)؛ سنجش حرفه‌ای زیان احتمالی پرتفوی

ارزش در معرض ریسک (VaR) با یک عدد می‌گوید: در افق زمانی مشخص و با سطح اطمینان معین، حداکثر زیان «معمول» پرتفوی چقدر است. مثلاً «زیان روزانه معمول با اطمینان ۹۵ درصد، ۵۰ میلیون ریال» یعنی در ۹۵ روز از هر ۱۰۰ روز، ضرر از این عدد فراتر نمی‌رود — و همین استثناهاست که باید جدا مدیریت شود.

VaR در سرفصل‌های مدیریت ریسک برنامه CFA به‌عنوان معیار پرکاربرد ریسک بازار معرفی و محدودیت‌هایش هم صریحاً تدریس می‌شود: این معیار مقیاس ریسک را برای تصمیم آگاهانه روشن می‌کند، اما هرگز سقف زیان ممکن نیست.

سه مؤلفه‌ای که VaR را می‌سازد

هر عدد VaR سه ورودی دارد: افق زمانی (یک روز، یک هفته، یک ماه)، سطح اطمینان (معمولاً ۹۰، ۹۵ یا ۹۹ درصد) و توزیع بازده پرتفوی (از میانگین و انحراف معیار تا داده‌های تاریخی). جمله گزارشی درست، هر سه را صریح می‌گوید؛ عدد بدون افق و سطح اطمینان، تقریباً بی‌معناست. این سه‌گانه را هر جا دیدید، پیش از مقایسه با ریسک‌پذیری خود چک کنید.

روش پارامتریک؛ محاسبه با انحراف معیار

ساده‌ترین رویه، بر پایه فرض نرمال بودن بازده است: VaR برابر ضریب سطح اطمینان ضربدر انحراف معیار بازده ضربدر ارزش پرتفوی. ضرایب استاندارد این‌اند: ۱٫۲۸ برای اطمینان ۹۰ درصد، ۱٫۶۵ برای ۹۵ درصد و ۲٫۳۳ برای ۹۹ درصد. مزیت این روش سرعت است؛ عیبش فرض نرمال است که دم‌های سنگین بازار واقعی را دست‌کم می‌گیرد.

مثال کارشده

پرتفوی ۲٬۰۰۰ میلیون ریالی (نمادین) با انحراف معیار بازده روزانه ۱٫۵ درصد فرضی را در نظر بگیرید. در سطح اطمینان ۹۵ درصد: ۱٫۶۵ ضربدر ۱٫۵ درصد برابر ۲٫۴۸ درصد ارزش پرتفوی می‌شود؛ روی ۲٬۰۰۰ میلیون ریال یعنی حدود ۴۹٫۵ میلیون ریال زیان معمول در روز بد. جدول هر سه سطح اطمینان را کنار هم می‌گذارد:

دقت کنید که حرکت از ۹۵ به ۹۹ درصد، VaR را ۴۰ درصد بزرگ‌تر می‌کند: درخواست اطمینان بیشتر، همیشه گران‌تر است.

روش تاریخی؛ بدون فرض نرمال

در روش تاریخی، بازده‌های روزانه گذشته پرتفوی را مرتب می‌کنید و VaR ۹۵ درصد همان بازده صدک ۵ درصدی تاریخی است؛ ضربدر ارزش امروز پرتفوی، عدد روزانه می‌دهد. مزیت این روش، استفاده از رفتار واقعی بازار از جمله جهش‌هاست؛ عیبش فرض تکرار گذشته است: رژیم تازه بازار (تورم، نرخ، شوک سیاستی) در داده‌های قدیمی نیست.

چیزهایی که VaR نمی‌گوید

VaR زیان «معمول» را می‌گوید، نه بیشترین زیان ممکن را؛ در روزهای استثنایی، ضرر می‌تواند چند برابر VaR باشد. برای پوشش همین ضعف، معیارهای مکملی مانند زیان مورد انتظار شرطی (میانگین زیان در روزهای بدتر از VaR) استفاده می‌شود. دو خطر دیگر هم جدی است: همبستگی دارایی‌ها در بحران به هم نزدیک می‌شود و تنوع روی کاغذ آب می‌شود؛ و وقتی نمادها در صف هستند، برآورد نوسان از داده‌های تابلوی قفل‌شده اعتبار خود را از دست می‌دهد.

کاربرد در بازار ایران

داده‌های بازده روزانه از TSETMC مبنای برآورد انحراف معیار و صدک‌های تاریخی است و برخی گزارش‌های حرفه‌ای صندوق‌ها و نهادهای مالی شاخص‌های ریسک را کنار عملکرد منتشر می‌کنند. برای فردی که پرتفوی شخصی می‌سازد، VaR ساده با روش تاریخی کافی است تا «اندازه» ریسک را پیش از وقتی که مهم می‌شود ببیند؛ این عدد را با چارچوب مدیریت ریسک و ابزارهای پوششی مثل پوشش ریسک تکمیل کنید و اثر را روی مسیر بلندمدت از محاسبه بازده دنبال کنید.

چک‌لیست استفاده از VaR

• افق، سطح اطمینان و روش محاسبه را همیشه کنار عدد بنویسید.
• انحراف معیار را از داده‌های رسمی و دوره معقول برآورد کنید، نه چند روز پرنوسان.
• VaR تاریخی را با دو رژیم بازار مقایسه کنید تا حساسیتش را ببینید.
• یک معیار مکمل مثل زیان مورد انتظار شرطی کنار VaR نگه دارید.
• در دوره‌های صف و محدودیت معاملات، به برآورد اعتماد کمتری کنید و اندازه موقعیت را کوچک نگه دارید.

جمع‌بندی

VaR زبان مشترک حرفه‌ای‌های ریسک است: با سه مؤلفه افق، اطمینان و توزیع، زیان معمول پرتفوی را عدد می‌کند تا تصمیم‌ها بر پایه اندازه ریسک گرفته شود، نه شهود. با مثال این مقاله، VaR پرتفوی خودتان را با روش پارامتریک و تاریخی حساب کنید؛ سپس برای دیدن جایگاه این عدد در ساخت کل پرتفوی، سراغ تخصیص استراتژیک دارایی بروید.